Алмамбет Шыкмаматов кандай иштеди? Zobolo талдап көрөт

Zobolo — Салык саясатынын натыйжасын жыйналган каражат менен гана эмес, ишкерлерге түзүлгөн шарт, ашыкча бюрократиянын азайышы жана салык төлөөчүлөргө болгон мамиленин өзгөрүшү менен да өлчөө керек. Алмамбет Шыкмаматов жетектеген Мамлекеттик салык кызматынын соңку жылдардагы ишинде бул багыттар боюнча бир катар өзгөрүүлөр болду.

Кыргызстанда Мамлекеттик салык кызматынын төрагасы Алмамбет Шыкмаматовдун кызматтан кетишин талап кылган петициянын айланасында талкуу жүрүп жаткан шартта, анын жетекчилиги тушунда ишке ашырылган салыктык өзгөрүүлөргө жана ишкерлер үчүн каралган жеңилдиктерге да көңүл буруу зарыл.

Кандай гана мамлекеттик жетекчи болбосун, анын ишине баа берүүдө жеке пикирден мурда конкреттүү чечимдерге, расмий маалыматтарга жана алардын коомго тийгизген таасирине таянуу маанилүү.

Ишкерлер үчүн кандай өзгөрүүлөр болду?

2025-жылы салыктык башкарууну жөнөкөйлөтүү, ишкерлерге болгон административдик жүктү азайтуу жана санариптик кызматтарды өнүктүрүү багытында бир катар чаралар көрүлгөнү расмий маалыматтарда белгиленген.

Кыргыз улуттук «Кабар» маалымат агенттигинин 2025-жылдын 21-апрелиндеги маалыматына ылайык, Салык кызматы электрондук товардык-транспорттук коштомо кагаздарга  байланышкан талаптарды кайра карап чыгуу, салыктык жеңилдиктерди киргизүү жана жол-жоболорду жөнөкөйлөтүү боюнча демилгелерди көтөргөн.

Ошол эле учурда салык төлөөчүлөрдүн кайрылууларына ыкчам жооп берүү үчүн түз байланыш линиялары жана онлайн-чаттар менен иштөөгө өзгөчө көңүл бурулган.

Бул кадамдардын мааниси: ишкердин убактысын үнөмдөө, документ иштерин жеңилдетүү жана мамлекеттик орган менен ишкердин ортосундагы байланышты жакшыртуу.

Базардагы соодагерлерге берилген жеңилдиктер

2026-жылдын 9-февралында «Кабар» агенттиги Салык кызматынын 2025-жылдагы ишинин жыйынтыктарына арналган коллегия тууралуу маалымат жарыялаган. Анда базарларда жана соода борборлорунда салык салуу тармагындагы бир нече өзгөрүү белгиленген:

• патенттик салык системасынын кайра киргизилиши;

• айрым субъекттерди контролдук-кассалык машиналарды (ККМ) милдеттүү колдонуу талабынан бошотуу;

• жылдык жүгүртүүнүн чегин 50 миллион сомго чейин жогорулатуу;

• зергерчилик тармагы үчүн төмөндөтүлгөн салык ставкаларын киргизүү.

Бул чаралар тиешелүү талаптарга жооп берген ишкерлердин салыктык жана административдик жүгүн азайтууга багытталган.

Өзгөчө базарларда соода кылган чакан ишкерлер үшін салык төлөө тартибинин түшүнүктүү жана жеткиликтүү болушу маанилүү. Анткени чакан бизнестин мүмкүнчүлүгү ири компаниялардыкындай эмес: кошумча чыгымдар менен татаал жол-жоболор алардын ишине түздөн-түз таасир этиши мүмкүн.

Салыктык жеңилдиктер: медиа жана чыгармачыл тармак да камтылды

2026-жылдын 17-июнунда жарыяланган маалыматтарда чыгармачыл экономикага, IT тармагына жана санариптик контент өндүрүүчүлөргө каралган салыктык жеңилдиктер тууралуу айтылган.

«Институт общественного мнения» басылмасынын маалыматына ылайык, тиешелүү жарлыкта интернетте жалпыга жеткиликтүү маалыматтарды, анын ичинде тексттик, графикалык, аудио жана видеоматериалдарды даярдоо, жайгаштыруу жана жайылтуу кызматтары да камтылары түшүндүрүлгөн. Салык кызматынын төрагасы бул категорияга журналисттер, редакциялар жана операторлор да кирерин билдирген.

Бул — өзгөчө көңүл бурууга арзый турган жагдай. Себеби медиа тармагы маалымат даярдоо, журналисттердин эмгек акысын төлөө, техникалык каражаттарды камсыздоо жана контентти жайылтуу үчүн туруктуу чыгымдарды көтөрөт.

Эгер тиешелүү жеңилдиктер мыйзамда белгиленген шарттарга ылайык колдонулса, алар редакциялардын чыгымдарын азайтууга жана санариптик медианын өнүгүшүнө шарт түзүшү мүмкүн.

Жеңилдиктерге карабай, бюджеттик киреше өскөн

Салыктык реформалардын натыйжасын баалоодо дагы бир маанилүү көрсөткүч бар. Ал — мамлекеттик бюджетке түшкөн каражаттардын көлөмү.

Кыргыз Республикасынын Улуттук телерадиоберүү корпорациясынын 2026-жылдын февралында жарыяланган маалыматына ылайык, 2025-жылдын жыйынтыгында:

• 308,4 миллиард сомдон ашык салык жана төлөм чогултулган;

• бекитилген план 40,1 миллиард сомго ашык аткарылган;

• 2024-жылга салыштырмалуу салык жана төлөмдөрдүн көлөмү 80,2 миллиард сомго өскөн;

• салык жана камсыздандыруу төгүмдөрүн кошкондогу жалпы түшүүлөр 391,8 миллиард сомду түзгөн.

Салык кызматынын төрагасы бул өсүш салык ставкаларын жогорулатпастан камсыздалганын белгилеген.

Бул сандар салыктык жеңилдиктер менен бюджеттик кирешелердин өсүшү бир учурда катталганын көрсөтөт. Бирок бюджеттик түшүүлөрдүн көбөйүшүн бир гана жетекчинин ишине байланыштыруу туура эмес: ага экономикалык өсүш, соода жүгүртүүсү, импорт, салыктык тартип жана башка факторлор да таасир этет.

Ошентсе да, ставкаларды жогорулатпастан түшүүлөрдү көбөйтүү — салыктык башкаруунун натыйжалуулугун талдоодо эске алууга тийиш болгон көрсөткүч.

Санариптештирүү жана адам факторун азайтуу

Салык тармагындагы дагы бир багыт — мамлекеттик кызмат көрсөтүүлөрдү санариптештирүү.

2026-жылдын 29-июнунда «Кабар» агенттиги Алмамбет Шыкмаматовдун Грузияга болгон иш сапары тууралуу маалымат жарыялаган. Анда ал өлкөнүн салыктык кызмат көрсөтүү борборлорунун иши, электрондук сервистер, товарлардын кыймылын көзөмөлдөөчү санариптик чечимдер жана салыктык контролдоонун электрондук инструменттери менен таанышканы айтылган.

Мындай тажрыйбаны изилдөөнүн максаты — салык төлөөчүлөрдү тейлөөнү жакшыртуу, процедураларга кеткен убакытты кыскартуу жана адам факторунун таасирин азайтуу.

Бирок санариптештирүүнүн чыныгы натыйжасы жаңы системаларды киргизүү менен эле чектелбеши керек. Анын ишкерлерге канчалык ыңгайлуу болгону, техникалык көйгөйлөрдүн азайышы жана кайрылууларга канчалык тез жооп берилгени да өзүнчө бааланууга тийиш.

Жетекчинин ишине кандай критерий менен баа берүү керек?

Мамлекеттик кызматкердин ишине баа берүү — коомдун мыйзамдуу укугу. Ошол эле учурда кызматтан кетирүү талабын колдогондордун да, ага каршы чыккандардын да жүйөлөрү фактылар менен негизделиши зарыл.

Алмамбет Шыкмаматов жетектеген Салык кызматынын ишин талдоодо кеминде төрт суроого жооп издөө маанилүү:

1. Ишкерлер үчүн жарыяланган жеңилдиктер иш жүзүндө канчалык деңгээлде жеткиликтүү болду?

2. Салыктык башкаруу жөнөкөйлөп, ашыкча бюрократия азайдыбы?

3. Мамлекеттик бюджеттин кирешелери кандай өзгөрдү?

4. Салык төлөөчүлөрдүн кайрылуулары, даттануулары жана кызмат көрсөтүүнүн сапаты боюнча кандай объективдүү көрсөткүчтөр бар?

Ушул суроолорго берилген жооптор гана реформалардын натыйжасын толук баалоого жардам берет.

Булак: Zobolo масс-медиасы